Γιατί δεν έχουμε ισχυρές αγροτικές ενώσεις στην Ελλάδα; Η χαμένη ευκαιρία της τυποποίησης και το τέλος των μεσαζόντων
Κάθε φορά που επισκεπτόμαστε το σούπερ μάρκετ ή τη λαϊκή αγορά, ερχόμαστε αντιμέτωποι με το ίδιο παράδοξο: ο καταναλωτής πληρώνει πανάκριβα βασικά τρόφιμα, την ώρα που ο Έλληνας παραγωγός διαμαρτύρεται ότι πουλάει κάτω του κόστους. Ακόμα πιο εξοργιστικό είναι το γεγονός ότι η Ελλάδα παράγει εξαιρετικά βασικά προϊόντα, τα οποία όμως φεύγουν χύμα από το χωράφι για να επιστρέψουν στο ράφι συσκευασμένα από μεσάζοντες και μεγάλες εταιρείες σε διπλάσια ή τριπλάσια τιμή.
Η λύση φαντάζει απλή και δοκιμασμένη στο εξωτερικό: ισχυρές γεωργικές ενώσεις και συνεταιρισμοί που θα συγκεντρώνουν, θα συσκευάζουν και θα διαθέτουν τα ελληνικά προϊόντα τόσο στις διεθνείς αγορές όσο και απευθείας στον καταναλωτή.
Γιατί, όμως, το ελληνικό κράτος και η εγχώρια αγροτική οικονομία αδυνατούν εδώ και δεκαετίες να χτίσουν τέτοιους μηχανισμούς; Οι λόγοι συνδυάζουν ιστορικά λάθη, θεσμικές αγκυλώσεις και ισχυρά οικονομικά συμφέροντα.
1. Η χαμένη μάχη της τοπικής τυποποίησης και συσκευασίας
Στην Ελλάδα, ένα τεράστιο μέρος της παραγωγής πωλείται ανώνυμα και χύμα. Φανταστείτε πόσο διαφορετική θα ήταν η αγορά αν οι κατά τόπους ενώσεις παραγωγών είχαν δικές τους μονάδες συσκευασίας και επώνυμα σήματα. Για παράδειγμα:
- Το ρύζι Καβάλας ή της Χαλάστρας θα μπορούσε να φτάνει απευθείας στα ράφια και σε πρατήρια παραγωγών συσκευασμένο από τις ίδιες τις ενώσεις των ορυζοκαλλιεργητών, αντί να πωλείται χύμα σε εμπόρους.
- Τα όσπρια των Πρεσπών, των Γρεβενών ή της Καστοριάς (φασόλια, φακές, ρεβύθια) θα μπορούσαν να τυποποιούνται μαζικά από τοπικούς φορείς και να διατίθενται σε προσιτές τιμές, χτυπώντας τις αθρόες εισαγωγές.
- Οι πατάτες Νάξου ή Νευροκοπίου, τα πορτοκάλια Αργολίδας και το ελαιόλαδο Κρήτης και Πελοποννήσου θα μπορούσαν να ακολουθούν απευθείας διαδρομές από τον συνεταιρισμό στο καλάθι του νοικοκυριού, χωρίς να αλλάζουν τρία και τέσσερα χέρια.
Χωρίς κρατική στήριξη για τη δημιουργία σύγχρονων συσκευαστηρίων και κέντρων logistics, οι αγρότες παραμένουν εγκλωβισμένοι στον ρόλο του απλού προμηθευτή πρώτης ύλης.
2. Το «φάντασμα» του παρελθόντος και η έλλειψη εμπιστοσύνης
Τις προηγούμενες δεκαετίες, η έννοια του αγροτικού συνεταιρισμού ταυτίστηκε με την κομματικοποίηση, την κακοδιαχείριση και τα υπέρογκα χρέη. Πολλοί συνεταιρισμοί λειτούργησαν ως προεκτάσεις κομματικών μηχανισμών ή ως εργαλεία διαχείρισης επιδοτήσεων, παρά ως σύγχρονες επιχειρήσεις. Η κατάρρευσή τους άφησε πίσω μια βαθιά δυσπιστία, κάνοντας τον μέσο αγρότη να διστάζει να ενώσει τις δυνάμεις του με τον γείτονά του.
3. Μικρός και πολυτεμαχισμένος κλήρος
Η γεωγραφία της χώρας δημιούργησε έναν μικρό και κατακερματισμένο αγροτικό κλήρο. Σε αντίθεση με χώρες όπως η Ολλανδία ή η Ισπανία, όπου τεράστιες εκτάσεις επιτρέπουν οικονομίες κλίμακας, στην Ελλάδα ένας παραγωγός κατέχει μικρά, διάσπαρτα αγροτεμάχια. Χωρίς μαζική, ενιαία παραγωγή, είναι δύσκολο να συγκεντρωθούν οι ποσότητες που απαιτούνται για να στηθεί ένα πανελλαδικό δίκτυο απευθείας πώλησης.
4. Η κυριαρχία των μεσαζόντων και των μεγάλων αλυσίδων
Η απουσία οργανωμένων παραγωγικών φορέων άφησε ελεύθερο πεδίο στους χονδρέμπορους και τις μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ. Οι παίκτες αυτοί ελέγχουν τα ψυγεία, τις μεταφορές και την πρόσβαση στα ράφια. Ένας μεμονωμένος αγρότης δεν έχει ούτε τη διαπραγματευτική ισχύ να αντισταθεί στις τιμές που επιβάλλουν, ούτε τα κεφάλαια για να στήσει δικά του σημεία πώλησης στις πόλεις. Παράλληλα, το κράτος αποφεύγει διαχρονικά να συγκρουστεί με αυτά τα εμπορικά κυκλώματα.
5. Γραφειοκρατία και έλλειψη επαγγελματικού μάνατζμεντ
Μια σύγχρονη γεωργική ένωση δεν μπορεί να διοικείται ερασιτεχνικά από τους ίδιους τους αγρότες μετά τη δουλειά τους στο χωράφι. Απαιτεί επαγγελματίες μάνατζερ, ειδικούς στο μάρκετινγκ, στην τυποποίηση και στα logistics. Αντί η κρατική πολιτική να δίνει φορολογικά κίνητρα και φθηνά δάνεια για υποδομές σε όσους ενώνουν την παραγωγή τους, εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά στη διαχείριση επιδοτήσεων και αποζημιώσεων.
Τα φωτεινά παραδείγματα: Όταν οι Έλληνες παραγωγοί τα καταφέρνουν
Παρά τις δυσκολίες, ορισμένες ενώσεις λειτούργησαν με όρους σύγχρονης επιχειρηματικότητας, έκοψαν τους μεσάζοντες, συσκεύασαν μόνες τους τα προϊόντα τους και έφτιαξαν ισχυρά εμπορικά σήματα (brands) που βρίσκονται καθημερινά στα σπίτια μας:
- Αγροτικός Πτηνοτροφικός Συνεταιρισμός Ιωαννίνων «ΠΙΝΔΟΣ»: Ο μεγαλύτερος αγροτικός συνεταιρισμός της χώρας. Λειτουργεί καθετοποιημένα (από τις ζωοτροφές μέχρι την τυποποίηση και τη διανομή), διαθέτει δικό του δίκτυο πωλήσεων και εξάγει σε απαιτητικές αγορές.
- Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου: Με πάνω από 4.500 μέλη, μετέτρεψε ένα μοναδικό τοπικό προϊόν σε παγκόσμιο brand, εξάγοντας το 70% της παραγωγής της και αναπτύσσοντας δικά της καταστήματα λιανικής (Mastihashop).
- Αγροτικός Συνεταιρισμός Ζαγοράς Πηλίου (Zagorin) & ΑΣΕΠΟΠ Βελβεντού (Velvita): Τα μήλα «Ζαγορίν» και τα ροδάκινα «Velvita» φτάνουν τυποποιημένα και επώνυμα απευθείας στις μεγάλες αλυσίδες λιανικής και στο εξωτερικό, προστατεύοντας τους παραγωγούς από τις πιέσεις των χονδρεμπόρων.
- Αγροτικός Συνεταιρισμός Βόλου (ΕΒΟΛ) & ΑΓΣ Καλαβρύτων: Δύο κορυφαία παραδείγματα στον γαλακτοκομικό τομέα που μπήκαν δυναμικά στα σούπερ μάρκετ με δικά τους τυποποιημένα προϊόντα (γάλα, γιαούρτι, ΠΟΠ φέτα), στηρίζοντας χιλιάδες κτηνοτρόφους.
- Αγροτικός Συνεταιρισμός «Ανατολή» (Ιεράπετρα) & Ομάδα Παραγωγών «Ζευς» (Πιερία): Δείχνουν τον δρόμο στα κηπευτικά και τα φρούτα (ντομάτες, αγγούρια, ακτινίδια) με δικά τους συσκευαστήρια και απευθείας εξαγωγές.
Αξίζει επίσης να αναφερθεί η συλλογική κίνηση 33 ισχυρών ελληνικών συνεταιρισμών, οι οποίοι ίδρυσαν την κοινή εξαγωγική εταιρεία Συνεταιριστικές Ελληνικές Εξαγωγές Α.Ε., ώστε να διαπραγματεύονται ενιαία στις διεθνείς αγορές.
Τι θα κέρδιζε ο απλός λαός;
Αν το κράτος λειτουργούσε ως καταλύτης —θεσπίζοντας αυστηρούς κανόνες διαφάνειας και χρηματοδοτώντας μονάδες συσκευασίας και δίκτυα διανομής για υγιείς ενώσεις— τα οφέλη θα ήταν άμεσα:
- Χαμηλότερες τιμές στο ράφι: Η κατάργηση 2 και 3 ενδιάμεσων κρίκων στην εφοδιαστική αλυσίδα θα μείωνε δραστικά την τελική τιμή για το νοικοκυριό.
- Δίκαιο εισόδημα για τον αγρότη: Ο παραγωγός θα έπαιρνε μεγαλύτερο μερίδιο της τελικής αξίας του προϊόντος του, μένοντας στον τόπο του.
- Ποιότητα και ιχνηλασιμότητα: Ο καταναλωτής θα γνώριζε ακριβώς από ποιον τόπο προέρχεται το ρύζι, το λάδι ή τα όσπρια που βάζει στο τραπέζι του.
- Εθνική οικονομία: Ισχυρές ενώσεις σημαίνουν επώνυμα ελληνικά προϊόντα με προστιθέμενη αξία στο εξωτερικό, αντί για εξαγωγές χύμα προϊόντων σε εξευτελιστικές τιμές.
Η δημιουργία ισχυρών αγροτικών ενώσεων δεν είναι ουτοπία. Τα παραδείγματα της Πίνδου, της Ζαγοράς και των Καλαβρύτων αποδεικνύουν ότι το μοντέλο δουλεύει. Αυτό που λείπει είναι η πολιτική βούληση να σπάσει το απόστημα των μεσαζόντων, να επενδυθούν πόροι στην τοπική συσκευασία και να στηριχθεί έμπρακτα η σύγχρονη αγροτική επιχειρηματικότητα. Μέχρι τότε, ο παραγωγός θα παλεύει μόνος του και ο καταναλωτής θα πληρώνει τον λογαριασμό.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου