ΑΧ ΕΛΛΗΝΑ-Το Μεγάλο Ενεργειακό Παράδοξο: Γιατί πληρώνουμε χρυσάφι τον δωρεάν ήλιο και άνεμο της Ελλάδας

 Το Μεγάλο Ενεργειακό Παράδοξο: Γιατί πληρώνουμε χρυσάφι τον δωρεάν ήλιο και άνεμο της Ελλάδας

Η Ελλάδα ζει τα τελευταία χρόνια ένα πρωτοφανές ενεργειακό παράδοξο. Από τη μία πλευρά, η χώρα έχει μετατραπεί σε πρωταθλήτρια της πράσινης μετάβασης: τα φωτοβολταϊκά πάρκα και οι ανεμογεννήτριες καλύπτουν πλέον σε ετήσια βάση περίπου το 50% έως 60% της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, ενώ παράλληλα δρομολογούνται εμβληματικά έργα αποθήκευσης, όπως η αντλησιοταμίευση (που λειτουργεί ως γιγάντια φυσική μπαταρία νερού) και τα μεγάλα συστήματα βιομηχανικών μπαταριών σε κοντέινερ. Από την άλλη πλευρά, τα ελληνικά νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις έρχονται αντιμέτωπα με λογαριασμούς ρεύματος που παραμένουν στα ύψη, δημιουργώντας ένα έντονο αίσθημα αδικίας και κοροϊδίας.

Πώς γίνεται μια χώρα που παράγει περισσότερο από το μισό της ρεύμα από δωρεάν φυσικούς πόρους —τον ήλιο και τον άνεμο— να το πληρώνει σαν να το εισάγει ολόκληρο από πανάκριβες πηγές; Η απάντηση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο στήθηκε η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και στους κανόνες του Χρηματιστηρίου Ενέργειας.

Ποιοι και γιατί έφτιαξαν το Χρηματιστήριο Ενέργειας

Το σημερινό σύστημα τιμολόγησης δεν είναι ελληνική εφεύρεση, αλλά αποτέλεσμα μιας ενιαίας ευρωπαϊκής πολιτικής, του λεγόμενου «Target Model» (Μοντέλο-Στόχος). Η αρχιτεκτονική του σχεδιάστηκε στις Βρυξέλλες από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και θεσμοθετήθηκε με ευρωπαϊκούς κανονισμούς κατά τη δεκαετία του 2010, με στόχο να σπάσουν τα κρατικά μονοπώλια (όπως η παλιά ΔΕΗ) και να δημιουργηθεί μια ενιαία, ανταγωνιστική ευρωπαϊκή αγορά ρεύματος.

Στην Ελλάδα, το θεσμικό πλαίσιο για την ίδρυση του Ελληνικού Χρηματιστηρίου Ενέργειας ψηφίστηκε το 2018 επί κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ–ΑΝΕΛ (στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών και μνημονιακών υποχρεώσεων), ενώ η πλήρης λειτουργία του ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2020 επί κυβέρνησης Νέας Δημοκρατίας.

Η επίσημη δικαιολογία για τη δημιουργία αυτού του χρηματιστηρίου ήταν διπλή: πρώτον, να διευκολυνθεί η αγοραπωλησία ενέργειας μεταξύ των κρατών της Ευρώπης, και δεύτερον, να δοθούν ισχυρά οικονομικά κίνητρα στους ιδιώτες επενδυτές ώστε να ρίξουν δισεκατομμύρια ευρώ για να χτίσουν φωτοβολταϊκά και αιολικά πάρκα.

Ο μηχανισμός που «γδέρνει» τους καταναλωτές: Το παράδειγμα με τα 10 ποτήρια νερό

Το πρόβλημα που μετατρέπει το πράσινο πλεονέκτημα της Ελλάδας σε οικονομικό βάρος για τους πολίτες κρύβεται σε έναν κανόνα: την οριακή τιμολόγηση.

Στο Χρηματιστήριο Ενέργειας, το ρεύμα δεν πωλείται με βάση το πραγματικό κόστος παραγωγής του. Αντίθετα, όλες οι μονάδες παραγωγής πληρώνονται με την τιμή της τελευταίας και ακριβότερης μονάδας που χρειάζεται να μπει στο σύστημα για να καλυφθεί η ζήτηση της χώρας.

Για να καταλάβει κανείς πόσο παράλογος είναι αυτός ο κανόνας, αρκεί ένα απλό παράδειγμα: φανταστείτε ότι διψάτε και χρειάζεστε 10 ποτήρια νερό. Τα 7 ποτήρια σάς τα προσφέρουν δωρεάν από μια φυσική πηγή (ο ελληνικός ήλιος και ο άνεμος). Επειδή όμως δεν σας φτάνουν, αναγκάζεστε να αγοράσετε τα τελευταία 3 ποτήρια από ένα περίπτερο προς 5 ευρώ το ένα (το εισαγόμενο φυσικό αέριο). Με τους κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο τέλος πληρώνετε και τα 10 ποτήρια προς 5 ευρώ το ένα — δηλαδή 50 ευρώ αντί για 15! Έτσι, αντί ο καταναλωτής να επωφελείται από το δωρεάν νερό της πηγής, πληρώνει χρυσάφι ολόκληρη την ποσότητα.

Στην πράξη, μέσα στο εικοσιτετράωρο, αυτό λειτουργεί ως εξής:

• Το μεσημέρι, που έχει έντονη ηλιοφάνεια, τα φωτοβολταϊκά παράγουν τεράστιες ποσότητες ρεύματος σχεδόν με μηδενικό κόστος. Επειδή όμως δεν υπάρχουν ακόμη αρκετές μπαταρίες και ολοκληρωμένα έργα αντλησιοταμίευσης για να αποθηκεύσουν αυτή την ενέργεια, το ρεύμα περισσεύει, η τιμή του πέφτει στο μηδέν και συχνά οι διαχειριστές αναγκάζονται να το «πετάξουν» (περικοπές) για να μη πέσει το δίκτυο.
• Το βράδυ, μόλις δύσει ο ήλιος, τα νοικοκυριά γυρίζουν σπίτι και η κατανάλωση εκτοξεύεται. Επειδή λείπει η αποθήκευση, η Ελλάδα αναγκάζεται να ανάψει εργοστάσια φυσικού αερίου για να καλύψει τη ζήτηση. Ακόμα κι αν το φυσικό αέριο καλύπτει ένα μικρό μέρος της ημέρας, η πανάκριβη τιμή του καθορίζει την τιμή ολόκληρης της αγοράς.

Παράλληλα, επειδή η Ελλάδα ανήκει σε μια ενιαία αγορά χωρίς σύνορα στο ρεύμα, όποτε γειτονικές χώρες των Βαλκανίων ή η Ουκρανία έχουν έλλειψη ενέργειας, «τραβούν» ρεύμα από το ελληνικό δίκτυο, συμπαρασύροντας τις τιμές προς τα πάνω και για τους Έλληνες πολίτες.

Ποιοι κερδίζουν από αυτό το σύστημα

Από αυτή τη στρέβλωση της αγοράς, οι χαμένοι είναι ξεκάθαρα τα νοικοκυριά και οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, ενώ οι κερδισμένοι είναι ένας κλειστός κύκλος μεγάλων παικτών της ενέργειας:

1. Οι μεγάλοι παραγωγοί ΑΠΕ: Εταιρείες που παράγουν ρεύμα από τον ήλιο και τον άνεμο με ελάχιστο λειτουργικό κόστος (αφού δεν αγοράζουν καύσιμα), αλλά πωλούν την ενέργειά τους στο χρηματιστήριο σε τιμές που καθορίζονται από το ακριβό φυσικό αέριο, αποκομίζοντας τεράστια περιθώρια κέρδους.
2. Οι καθετοποιημένοι ενεργειακοί όμιλοι: Μεγάλες εταιρείες που διαθέτουν ταυτόχρονα εργοστάσια παραγωγής ρεύματος και εταιρείες προμήθειας (πουλούν δηλαδή ρεύμα στους καταναλωτές). Ό,τι χάνουν ή κερδίζουν στη χονδρική, το ισοφαρίζουν στη λιανική, ελέγχοντας την αγορά.
3. Οι έμποροι ενέργειας (Traders) και οι μεσάζοντες: Εταιρείες που αγοράζουν και πωλούν ρεύμα στα σύνορα, κερδίζοντας από τις μεγάλες διακυμάνσεις των τιμών ανάμεσα στις ώρες της ημέρας και ανάμεσα στις γειτονικές χώρες.

Οι αντιδράσεις των οικονομολόγων και των ειδικών

Η λειτουργία αυτού του μοντέλου έχει δεχθεί σφοδρή κριτική από διακεκριμένους οικονομολόγους, ενεργειακούς αναλυτές και ακαδημαϊκούς σε όλη την Ευρώπη.

Επιφανείς οικονομολόγοι, όπως η Ιταλίδα οικονομολόγος Μαριάνα Ματσουκάτο, ο Νομπελίστας Τζόζεφ Στίγκλιτς και ο Γερμανός οικονομολόγος Χανς-Βέρνερ Ζιν, καθώς και δεκάδες Έλληνες πανεπιστημιακοί και ενεργειακοί αναλυτές, έχουν επισημάνει επανειλημμένα ότι το Χρηματιστήριο Ενέργειας πάσχει από δομικό σφάλμα. Όπως τονίζουν, είναι παράλογο να εφαρμόζονται κανόνες ελεύθερου χρηματιστηρίου σε ένα βασικό κοινωνικό αγαθό που αποτελεί φυσικό μονοπώλιο δικτύων, και ακόμη πιο παράλογο να συνδέεται η τιμή των ανανεώσιμων πηγών με την τιμή του φυσικού αερίου.

Ακόμη και Ευρωπαίοι ηγέτες και κυβερνήσεις (όπως της Ισπανίας, της Πορτογαλίας και της Γαλλίας) αναγκάστηκαν να παραδεχτούν τη δυσλειτουργία, ζητώντας την αποσύνδεση του φυσικού αερίου από την τιμή του ρεύματος.

Το μέλλον της ενέργειας στην Ελλάδα: Αντλησιοταμίευση και μπαταρίες-κοντέινερ

Για να σπάσει η εξάρτηση των βραδινών ωρών από το φυσικό αέριο, απαιτείται μαζική αποθήκευση ενέργειας. Η λύση βασίζεται σε δύο πυλώνες:

• Τα έργα αντλησιοταμίευσης: Την άντληση νερού σε ορεινές δεξαμενές το μεσημέρι με φθηνό ηλιακό ρεύμα και την απελευθέρωσή του το βράδυ για παραγωγή ενέργειας.
• Τις μεγάλες μπαταρίες-κοντέινερ (Grid-Scale Batteries): Πρόκειται για βιομηχανικά συστήματα συσσωρευτών (κυρίως φωσφορικού σιδήρου-λιθίου, ιόντων νατρίου ή μπαταρίες ροής) που μοιάζουν με μεταλλικά κοντέινερ και τοποθετούνται δίπλα σε υποσταθμούς και φωτοβολταϊκά πάρκα. Για να πάψει η χώρα να καίει ακριβό φυσικό αέριο τη νύχτα, εκτιμάται ότι χρειάζεται ισχύ αποθήκευσης περίπου 4.000 έως 5.000 MW — δηλαδή περίπου 2.000 έως 3.000 τέτοια κοντέινερ μπαταριών διάσπαρτα σε όλη την επικράτεια.

Μέχρι να ολοκληρωθούν αυτά τα έργα και όσο παραμένουν αμετάβλητοι οι χρηματιστηριακοί κανόνες της οριακής τιμολόγησης, η Ελλάδα θα συνεχίσει να βιώνει το ίδιο παράδοξο: να παράγει άφθονη, καθαρή και φθηνή ενέργεια, αλλά οι πολίτες της να την πληρώνουν ως είδος πολυτελείας.